Fort Vreeswijk

Fort Vreeswijk, ook wel Verdedigingswerk te Vreeswijk genoemd, is een verdedigingswerk aan de rivier de Lek bij Vreeswijk in de Nederlandse gemeente Nieuwegein. Het maakte onder meer deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie.

In het Rampjaar (1672) is door de Fransen rond deze locatie een schans aangelegd. In de 18e en 19e eeuw is het verdedigingswerk vervolgens diverse malen ver- of herbouwd.

Fort Vreeswijk is gewaardeerd als rijksmonument inclusief (onder meer) een fortwachterswoning en een artillerieloods. De Oudheidskamer Vreeswijk is er gevestigd. Naast de oudheidskamer is scouting Vreeswijk sinds 1980 gevestigd op deze locatie.

 

Het Verdedigingswerk te Vreeswijk is in fasen ontstaan door vergraving en aanpassing van schansen en aardwerken. In 1567 was er sprake van een schans. Dit werk is verscheidene malen hersteld en verbeterd. In 1672 is de verdediging door de Fransen versterkt, maar later deels weer afgebroken. In 1786-1787 is er een geheel nieuw open verdedigingswerk aangelegd, dat in 1820 is omgewerkt tot een gesloten werk. Van deze versterking resteert het aardwerk van het werk. In 1852/1853 vonden verbeteringen plaats, waardoor een in de keel open aardwerk ontstond. Anders dan bij de meeste forten zijn geen aardgedekte bouwwerken verrezen. In het westen, aan de open keelzijde, is ongeveer halverwege het werk een dam in de gracht gelegd die toegang biedt tot het fort, in plaats van de oorspronkelijke brug.

Omschrijving

.Het werk bestaat uit een in hoofdzaak 'kommavormig' aardlichaam met daarop aan de frontzijde een iets gebogen wal die bescherming kon bieden aan achtergelegen troepen en wapens, gebouwen, terreinen of voorzieningen. Aan de noordzijde zijn overblijfselen van een oudere omwalling herkenbaar. De grootste lengte is ongeveer 150 m; de grootste breedte ongeveer 100 m. Rond het aardlichaam een gracht die in het zuiden grenst aan de Lekdijk en die in het oosten niet geheel de contouren van het aardlichaam weerspiegelt, maar mogelijk een oudere vorm met twee kleine bastions reflecteert. De noordelijke helft van de gracht wordt begrensd door een enveloppe die weer ten dele wordt begeleid door een grenssloot. Aan de buitenzijde van de gracht liggen wegen voor onderhoud en/of verkeer. Buiten de grachten resten van de Militaire Landsgrond. De fortaanleg grenst direct aan de (historische) kern van Vreeswijk, met sluizencomplex en vormt hiermee een ten dele functionele eenheid.

Het Verdedigingswerk te Vreeswijk is een bescheiden aarden fort (1,5 hectare), met opstelplaatsen voor geschut (batterijen) achter de frontwal, een fortgracht en toegangsdam. Bijzonder is dat hier geen bomvrije gebouwen zijn aangelegd. Er zijn alleen twee negentiende-eeuwse loodsen, een fortwachterswoning en recentere bebouwing.

De belangrijkste taak van het fort was verdediging van de achterliggende sluizen in Vreeswijk. Ook de Lek, Lekdijk en later het Lekkanaal behoefden bewaking. Bij oorlogsdreiging waren de sluizen belangrijke militaire instrumenten voor het onder water zetten (inunderen) van het omliggende land.

Het fort is eigendom van de gemeente Nieuwegein. Enkele negentiende-eeuwse loodsen en een voormalig kruitmagazijn bieden onder meer onderdak aan een museum (Oudheidskamer Vreeswijk), buurthuis, scoutinggroep en een vissportvereniging.